Từ 1,8 tỷ đồng cho Đất nước đứng lên, 4 tỷ đồng cho "thảm họa" Bông sen đến 7,5 tỷ đồng cho trận chiến hào hùng Hà Nội 12 ngày đêm. Từ 13,5 tỷ đồng đầu tư của Ký ức Điện Biên, Giải phóng Sài Gòn, tới 200 tỷ đồng "đầu vào" dự kiến cho bộ phim "chết yểu từ trên giấy" Thái tổ Lý Công Uẩn... Những con số "sóng sau đè sóng trước" và chưa hề xuất hiện dấu hiệu sẽ có điểm dừng!

Kinh phí "đầu voi"

Điện ảnh VN luôn tồn tại hai khái niệm: phim trợ giá và phim đặt hàng. Dạng phim đầu, kịch bản được duyệt, số tiền Nhà nước hỗ trợ kinh phí sẽ chiếm 70% tổng dự toán (tiền tới tay người làm phim chỉ còn khoảng 30 - 40%, sau khi bị khấu trừ kha khá cho bộ máy vận hành của cả hãng phim). Dạng thứ hai - thường hướng tới những ngày kỷ niệm lớn của dân tộc - dân trong nghề hay gọi đùa sau lưng là "phim cúng cụ" - tiền đầu tư lớn, 100% tổng dự toán, lại được cả xã hội trợ giúp tài lực, vật lực. Với người làm nghệ thuật đích thực, đây là cơ hội vàng để cho ra đời những sản phẩm có giá trị. Với một số cá nhân nghèo cả tài lẫn tâm, nhận phim đồng nghĩa với thêm một cơ hội "làm ăn".

Theo số liệu do Bộ Văn hóa thông tin (trước đây) cung cấp, nằm trong khoản kinh phí 59,85 tỷ đồng cấp cho ngành điện ảnh trong hai năm 1994 - 1995, đã có 1,95 tỷ đồng được dành cho việc sản xuất phim tài liệu Hồi ức Điện Biên cùng phim truyện Đất nước đứng lên (1994) và 5,33 tỷ đồng đặt hàng cho bốn bộ phim hoành tráng Đại thắng mùa xuân, Tổ quốc tiếng gà trưa, Lũy hoa, Hà Nội mùa đông năm 1946 (1995). Trong số này, ngoại trừ tác phẩm về những thời khắc đầy cam go thử thách trước ngày Toàn quốc kháng chiến của đạo diễn - NSND Đặng Nhật Minh là còn để lại dấu ấn đáng kể, những bộ phim còn lại - hoặc bị dư luận "đập" cho tơi tả vì chất lượng quá tệ (Đất nước đứng lên), hoặc đã hoàn toàn biến mất không để lại chút dư âm (Lũy hoa, Tổ quốc tiếng gà trưa).   

Đất nước đứng lên là dự án nghệ thuật chào mừng nửa thế kỷ nước VN được khai sinh. 1,8 tỷ đồng để cho ra đời một bộ phim bị dư luận la ó như thể "thảm họa", một làng Kông Hoa cùng anh hùng Núp kém chân thực đến độ chẳng khiến được ai tin. Xây cất trên cái nền văn học vững chãi đến thế mà ngôi nhà phim ảnh cứ xiêu vẹo, thừa thãi khói lửa, hoành tráng, phô phang văn hóa dân gian mọi lúc mọi nơi nhưng thiếu hoàn toàn chất anh hùng ca người xem muốn được chuyển tải. Nhà văn Hồng Phi, trong một bài phê bình đã phải cay đắng thốt lên, "một bộ phim thế này có thể làm, có điều dứt khoát đó không phải là công việc của một người làm nghệ thuật, càng không phải loại phim cần đến sự tài trợ rất lớn của Nhà nước".

Bông sen là tác phẩm hợp tác thể hiện tình hữu nghị giữa hai dân tộc Algerie - VN. Nó rất "đặc biệt", bởi khoản kinh phí "khủng" bốn tỷ đồng (chỉ tính riêng phía ta) vào thời điểm cách đây gần hai thập kỷ, bởi thời gian sản xuất hơn ba năm, được làm hòa âm và ra bản đầu tại Pháp nhưng phải ngậm ngùi làm lại tại Hãng phim Truyện vì chất lượng kỹ thuật tệ hại, bởi chơi sang dắt díu nguyên một bầu đoàn sang Pháp thu hình một trường đoạn mà người xem ngơ ngác chả hiểu phục vụ gì cho mạch truyện phim... Hai tiếng thời lượng đồng nghĩa với 120 phút khán giả bị tra tấn bởi một câu chuyện cẩu thả, rời rạc, khiên cưỡng và tức cười đến bực mình. Dễ hiểu là tại sao, sau buổi ra mắt "ấn tượng" ấy, Bông sen "im thin thít và lặn mất tăm" từ cuối năm 1998 đến tận bây giờ.

Hiệu quả "đuôi chuột"

Phim Ngã ba Đồng Lộc thu được 200 triệu đồng tiền vé. Hà Nội 12 ngày đêm chiếu ở TP.HCM thu được 45 triệu đồng (với 7,5 tỷ đồng đầu tư). Kết thúc một tuần công chiếu tại TP.HCM, Ký ức Điện Biên (13,5 tỷ đồng) bán được... 24 vé, doanh thu 700.000đ! Con số ít ỏi 24 vé ấy đã trở đi trở lại trong rất nhiều bài báo thời điểm đó, như một lời ai điếu cho những đồng tiền đóng thuế của dân đang theo những dự án phim tiền tỷ "một đi không trở lại". Giá thành mỗi phim ngày càng tăng, nhưng chất lượng không được nâng lên và số lượng khán giả ngày càng giảm tới mức... thê thảm.

Sau hơn mười ngày công chiếu ở Hà Nội và TP.HCM, bộ phim Giải phóng Sài Gòn đã thu hút trên 12.000 khán giả, thu về khoảng 170 triệu đồng. Những con số đó có thể nói lên điều gì khi được đặt cạnh 13,5 tỷ đồng tiền đầu tư chính thức? Một tác phẩm nắm giữ những kỷ lục kém vui: thời gian thực hiện dài nhất (13 năm), qua nhiều đời lãnh đạo nhất (để đi từ kịch bản lên phim, ba đời giám đốc Hãng phim Truyện VN đã "về vườn"), kinh phí "khủng" nhất (tính ở thời điểm ra mắt năm 2005). Nhưng trong con mắt nhà phát hành, bộ phim vẫn còn là "khá nhất so với những bộ phim Nhà nước đặt hàng khác như Hà Nội 12 ngày đêm, Ngã ba Đồng Lộc" - bà Hà Vị Thủy, Giám đốc Trung tâm Chiếu phim Quốc gia cho biết. Tuy nhiên, cũng cần phải mở ngoặc thêm, phim ra mắt đúng dịp 30 năm giải phóng Sài Gòn và số vé bán được, đa phần là do các cơ quan đoàn thể tổ chức cho cán bộ, công nhân, viên chức đi xem là chính.  

Trên đây chỉ là vài ví dụ điển hình, để minh chứng cho việc điện ảnh Việt Nam luôn được ví như một đứa trẻ được nuông chiều bao bọc. Từ cơ chế ấy, hàng loạt những bộ phim đã xuất xưởng, trong đó phần lớn chỉ để... cất kho. 

Lại dẫn lời nhà văn Phạm Viết Đào, "đối với điện ảnh thì thụt két là chuyện nhỏ, chuyện đầu tư vào cơ sở vật chất kỹ thuật không mang lại hiệu quả, việc đầu tư những khoản tiền lớn vào những bộ phim hoành tráng, cúng cụ mà không có người xem mới là những thất thoát lớn nhưng rất khó tìm ra thủ phạm".

Và trong khi chưa tìm ra thủ phạm, những con số khủng nào tiếp theo sẽ khiến công luận giật mình? Khán giả, hãy đợi đấy!

Hồ Cúc Phương

Nguồn: Báp Phụ nữ